مدیرکل حفظ آثار دفاع مقدس گیلان می‌گوید تمام ضوابط انتخاب محل تدفین بررسی شده است؛ اما وضعیت وقف‌نامه، حدود اختیارات متولی و دسترسی دائمی مردم به مزار شهید همچنان نیازمند پاسخ روشن است.
اختصاصی/ گیلان صدر: از میان هشت شهید گمنامی که این روزها مهمان گیلان هستند، قرار است پیکر سه شهید در استان به خاک سپرده شود؛ یکی در مجموعه ورزشی شهیدعضدی رشت، دیگری در پارکی در ماکلوان فومن و شهید سوم در محوطه مؤسسه آموزشی گوهرشاد رشت. پنج شهید دیگر نیز پس از پایان مراسم به تهران بازگردانده می‌شوند.
اما انتخاب گوهرشاد برای تدفین یک شهید ۱۷ ساله، از شهدای غواص، پرسش‌هایی را به وجود آورده که با توجیه و تکرار توضیحاتی مثل «افزایش ظرفیت فرهنگی استان» نمی‌توان از کنار آنها گذشت.
مسئله مخالفت با تدفین شهید نیست؛ مسئله انتخاب مکانی است که وضعیت حقوقی، نحوه اداره و حتی امکان دسترسی عمومی به محل دفن در آن با ابهاماتی روبه‌روست. قرار است پیکر یک شهید برای همیشه در محوطه یک مجموعه آموزشی آرام بگیرد؛ مجموعه‌ای که ظاهراً نه وقف عام است و نه دسترسی مردم به آن، مانند یک فضای عمومی، تضمین‌شده است.
از ده‌ها درخواست در چهار سال گذشته تا انتخاب سه محل؛ معیار انتخاب چه بود؟
در تماس با کامیار مهدی‌پور، مدیرکل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و مقاومت گیلان، درباره علت انتخاب گوهرشاد برای تدفین شهید سؤال کردیم. پاسخ او این بود که «تمام ضوابط ملی بررسی شده و این اقدام به ظرفیت فرهنگی استان اضافه می‌کند».
مهدی‌پور توضیح داد «طی چهار سال گذشته، ده‌ها درخواست از نقاط مختلف استان برای میزبانی و تدفین شهدای گمنام به این اداره‌کل ارائه شده بود که امسال این درخواست‌ها به‌روزرسانی و دوباره بررسی شدند».
به گفته او، پس از این بررسی‌ها تعداد گزینه‌ها به ۱۷ مورد رسید، سپس به ۱۱ مورد کاهش یافت و در نهایت سه محل برای تدفین انتخاب شدند.
او همچنین آماده بودن حدود ۷۰ درصد فضای موردنیاز را از جمله شرایط بررسی عنوان کرد و گفت مجموعه گوهرشاد تقریباً تمام فضای لازم را آماده کرده و تنها کاشی‌کاری‌های آن باقی مانده بود.
اما از میان این درخواست‌ها، چه معیارهایی باعث حذف بعضی گزینه‌ها و انتخاب سه محل نهایی شد؟ آیا در کنار آماده بودن فضای فیزیکی، وضعیت حقوقی ملک، نوع وقف، حدود اختیارات متولی و امکان دسترسی عمومی هم بررسی شده است؟
مدیرکل از «ضوابط ملی» سخن می‌گوید، اما این ضوابط دقیقاً کدام‌اند؟
بر اساس تبصره ۲ ماده ۱۰ آیین‌نامه آرامستان‌های کشور، مصوب ۱۴۰۳، نحوه و مکان تدفین شهدا باید تابع آیین‌نامه‌ای باشد که به پیشنهاد بنیاد شهید و با همکاری ستاد کل نیروهای مسلح به تصویب هیئت وزیران می‌رسد. بنابراین انتظار می‌رود مدیرکل، شماره و تاریخ این آیین‌نامه و مستندات مربوط به انطباق انتخاب گوهرشاد با آن را اعلام کند. همچنین باید روشن شود آیا آیین‌نامه جداگانه موضوع این تبصره به تصویب هیئت وزیران رسیده است یا خیر. صرف اشاره به وجود ضوابط ملی، پاسخ کافی به این مطالبه نیست.
گوهرشاد؛ چرا وقف خاص؟
بخش مهم‌تر ماجرا به وضعیت حقوقی مؤسسه گوهرشاد برمی‌گردد.
بر اساس اطلاعات و سوابقی که در جریان پیگیری این موضوع بررسی کرده‌ایم، از جمله سایت رسمیو، گوهرشاد در ابتدا قرار بوده در قالب یک مؤسسه عمومی مردمی فعالیت کند اما آنچه امروز با آن روبه‌رو هستیم، مجموعه‌ای آموزشی با وضعیت وقف خاص و تولیت مینا مهدوی است و عضو دیگر و اصلی هیئت‌مدیره، مهتاب مهدوی، خواهر ایشان است.
درباره روندی که به این وضعیت منتهی شده، روایت‌ها و ابهاماتی وجود دارد؛ از جمله درباره چگونگی تلاش‌ها برای تغییر این تصمیم و تعیین تولیت برای یک شخص خاص، پرسش‌هایی مطرح است. پرسش این است که چرا وقف خاص انتخاب شده و نه وقف عام؟ البته برای داوری قطعی درباره این موضوع، باید اسناد مربوط و توضیحات طرف‌های مرتبط در دسترس باشد.
ما برای دریافت نسخه وقف‌نامه تلاش کردیم، اما موفق نشدیم. در تماس با اداره اوقاف نیز اعلام شد نسخه‌ای از وقف‌نامه در اختیار این اداره نیست و صرفاً از وقف خاص بودن مجموعه اطلاع دارند.
البته باید میان وضعیت ثبتی مؤسسه آموزشی، وضعیت حقوقی ملک و موضوع تولیت موقوفه تفاوت قائل شد؛ اطلاعات ثبتی مؤسسه به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین سند وقف‌نامه یا مستند تعیین متولی باشد.
این موضوع از نظر حقوقی اهمیت دارد. مطابق ماده ۷۵ قانون مدنی، واقف می‌تواند برای موقوفه متولی تعیین کند و ماده ۸۲ نیز متولی را ملزم به رعایت ترتیبی می‌داند که واقف در وقف‌نامه مقرر کرده است.
بنابراین، بدون دسترسی به وقف‌نامه نمی‌توان درباره حدود اختیارات متولی و شرایط اداره مجموعه اظهارنظر قطعی کرد.
آیا در وقف‌نامه اجازه اختصاص بخشی از ملک به محل تدفین پیش‌بینی شده است؟ تولیت برای چه مدت و با چه شرایطی تعیین شده؟ پس از مینا مهدوی، اداره مجموعه به چه کسی سپرده خواهد شد؟ آیا واقف درباره نحوه استفاده عمومی از محل یا دسترسی مردم به آن شرطی تعیین کرده است؟
این پرسش‌ها وقتی جدی‌تر می‌شود که قرار است پیکر یک شهید در ملکی دفن شود که اداره آن تابع مفاد وقف‌نامه‌ای است که جزئیاتش در دسترس نیست.
مزار شهید پشت درهای یک مجموعه آموزشی؟
مسئله فقط وقف خاص نیست. گوهرشاد یک مجموعه آموزشی است و طبیعتاً فعالیت آن تابع ساعات کاری و برنامه‌های آموزشی خواهد بود. در تعطیلات تابستانی یا روزهایی که مجموعه فعالیت ندارد، تکلیف مردمی که قصد زیارت مزار شهید را دارند چیست؟
آیا محل دفن ورودی مستقل دارد؟ آیا مردم بدون هماهنگی با مدیریت مجموعه می‌توانند در تمام روزهای سال به مزار مراجعه کنند؟ آیا برای این موضوع تعهدی مکتوب وجود دارد و چه نهادی استمرار آن را تضمین می‌کند؟ قرار نیست مزار یک شهید گمنام به محلی تبدیل شود که امکان زیارت آن به باز بودن یک مؤسسه یا تصمیم مدیر آن وابسته باشد.
اگر قرار است این مکان به یک یادمان عمومی تبدیل شود، باید از ابتدا تکلیف نگهداری، حفاظت و دسترسی مردم به آن روشن باشد. چه تضمینی وجود دارد که با تغییر متولی یا مدیریت مجموعه، وضعیت مزار شهید و امکان مراجعه مردم تغییر نکند؟
اعتبار یک مجموعه یا حرمت یک شهید؟
در این میان، یک شائبه دیگر نیز قابل طرح است؛ آیا انتخاب گوهرشاد صرفاً بر اساس معیارهای فنی و حقوقی انجام شده یا اعتبار معنوی و اجتماعی حاصل از تدفین یک شهید برای اشخاص نیز در این انتخاب بی‌تأثیر نبوده است؟
بدون سند نمی‌توان درباره انگیزه اشخاص قضاوت کرد، اما وقتی یک مجموعه با تولیت مشخص میزبان پیکر شهیدی می‌شود که جایگاهش متعلق به عموم مردم است، این سؤال هم مطرح می‌شود که چنین تصمیمی چه اعتباری برای مجموعه و اشخاص مرتبط با آن به همراه خواهد داشت.
پیشینه ساختمان؛ تخلف و جریمه
ابهام دیگر به پیشینه خود ساختمان برمی‌گردد. بر اساس اطلاعاتی که از شهرداری کسب کرده‌ایم، ساختمان گوهرشاد با تخلف ساختمانی احداث شده و برای آن جریمه‌ای به مبلغ ۸ میلیارد تومان پرداخت شده است؛ مبلغی که بر اساس اعلام شهرداری از سوی واقف پرداخت شده است. پرداخت جریمه شاید وضعیت ملک را نزد شهرداری سامان داده باشد، اما این پرسش را از بین نمی‌برد: مجموعه‌ای که خود را نهاد آموزشی و قرآنی معرفی می‌کند و کارش را با ساختمانی آغاز کرده که برای آن تخلف ساختمانی ثبت شده بود، تا چه اندازه می‌تواند الگوی مناسبی برای میزبانی از پیکر یک شهید گمنام باشد؟ آیا اداره‌کل حفظ آثار دفاع مقدس این سابقه را هم در بررسی گزینه‌ها دیده است؟
برای رفع این ابهام‌ها، باید روند انتخاب توضیح داده شود، مستندات منتشر شود و وضعیت حقوقی ملک روشن شود؛ نه اینکه صرفاً گفته شود بنای یادبود آماده است و این اقدام به ظرفیت فرهنگی استان اضافه می‌کند.
اکنون که ظاهراً تصمیم بر تدفین شهید در گوهرشاد گرفته شده و دیگر هر تلاشی برای تغییر این تصمیم بیهوده است، انتظار می‌رود کامیار مهدی‌پور مستندات انتخاب این محل و ضوابط مورد استناد را منتشر کند. اداره اوقاف نیز باید درباره وضعیت وقف و حدود نظارت قانونی خود توضیح دهد. شهرداری رشت باید مشخص کند چه مجوزهایی برای این تدفین صادر شده و درباره پیشینه تخلف ساختمانی و جریمه پرداخت‌شده هم توضیح دهد. متولی گوهرشاد نیز باید درباره مفاد وقف‌نامه و تضمین دسترسی دائمی مردم به مزار شهید پاسخگو باشد.
پیکر یک شهید ۱۷ ساله که برای دفاع از این سرزمین جان داده، نباید درگیر ابهاماتی شود که می‌شد پیش از تصمیم‌گیری درباره آنها پاسخ روشنی پیدا کرد.
شهید گمنام متعلق به یک شخص یا مجموعه خاص نیست. اگر قرار است مزارش در میان مردم باشد، باید حق مردم برای دسترسی به آن هم تضمین شود. حرمت شهید با پرسشگری آسیب نمی‌بیند؛ آنچه می‌تواند به این حرمت آسیب بزند، تصمیم‌گیری بدون شفافیت و پاسخگویی است.
